Het is van belang om te weten of kinderen de vaardigheden hebben om deze ontwikkeltaken te kunnen oplossen. Met andere woorden: zijn de kinderen in staat om vriendschappen te sluiten, ruzies bij te leggen, etc.? Veel testen voor het in kaart brengen van sociaal-emotionele ontwikkeling richten zich juist op de persoonlijkheid of op de ontwikkeltaken zelf. ZIEN! is het enige instrument dat de onderliggende sociale vaardigheden in kaart brengt die nodig zijn om deze ontwikkeltaken op te kunnen lossen.

De vraag die in dit artikel beantwoord zal worden, is: Op welke aspecten van de sociaal-emotionele ontwikkeling richt ZIEN! zich nu precies en waarom zijn die aspecten relevant om in kaart te brengen voor en door leerkrachten?

Model van Laevers

Het theoretisch kader van waaruit ZIEN! is ontwikkeld, is het model van Laevers (1995). In dit model worden drie voorwaarden voor het goed doorlopen van de ontwikkeltaken schematisch weergegeven. Deze drie voorwaarden zijn:

de aanpak: de pedagogische en didactische interventies door de leerkracht in de klas; het onderwijsleerproces: waarin het kind reageert op de aanpak door in het speel- en leerproces een bepaalde mate van welbevinden en betrokkenheid te laten zien; het effect: waarbij een bepaalde mate van sociaal-emotionele ontwikkeling is waar te nemen als gevolg van de aanpak en het onderwijsleerproces.

ZIEN! biedt aan de leerkracht een instrument om het onderwijsleerproces en de effecten van de aanpak in kaart te brengen. Daarnaast ondersteunt ZIEN! de leerkracht bij de aanpak.

ZIEN! meet twee van de drie in het model van Laevers (1995) genoemde invalshoeken van de pedagogische situatie, namelijk de effectvariabelen (vijf sociale vaardigheden) en procesvariabelen (betrokkenheid en welbevinden tijdens het onderwijsleerproces).

Tijdens het onderwijsleerproces

ZIEN! biedt ondersteuning bij het observeren van waar het kind mee bezig is en hoe het reageert op het aanbod tijdens het onderwijsleerproces. De manier waarop het kind bezig is en reageert, wordt gezien als signaal hoe het kind zich ontwikkelt en hoe het zich voelt. Geobserveerd wordt bijvoorbeeld hoe intensief het kind speelt of leert (betrokkenheid) of hoe het in zijn vel zit tijdens een bezigheid (welbevinden). Door Laevers worden deze procesvariabelen, ‘betrokkenheid’ en ‘welbevinden’, de motor om te kunnen ontwikkelen genoemd. In navolging van Laevers neemt ZIEN! eveneens betrokkenheid en welbevinden als procesvariabelen om te meten wat zich in de kinderen afspeelt als gevolg van de aanpak en sociale ondersteuning van de leerkracht.

Graadmeters

Optimale betrokkenheid en welbevinden zijn voorwaarden voor een kind om zich te kunnen ontwikkelen. Betrokkenheid en welbevinden worden dan ook de graadmeters genoemd. Als blijkt dat betrokkenheid en welbevinden minder dan gemiddeld aanwezig zijn (rood of oranje), indiceert ZIEN! een zorgbehoefte bij het kind. Dit betekent dat het kind extra ondersteuning van de leerkracht vraagt om zich competent en gemotiveerd te voelen voor een taak waardoor het meer betrokken zal raken op de activiteit. Extra ondersteuning door de leerkracht heeft ook als doel het verkrijgen van meer zelfvertrouwen en vertrouwen in de ander.

Effecten

De aanpak van de leerkracht en het onderwijsleerproces dat zich bij het kind afspeelt, hebben effecten op cognitief en sociaal-emotioneel gebied. ZIEN! richt zich op het meten van de sociaal-emotionele effecten. Zoals eerder aangegeven, zijn voor de ontwikkeltaken sociaal-emotionele vaardigheden nodig. Deze zijn door ZIEN! geoperationaliseerd in de vijf bekende vaardigheden, namelijk Sociaal Initiatief, Sociale Flexibiliteit, Sociale Autonomie, Impulsbeheersing en Inlevingsvermogen. De mate waarin de leerling beschikt over deze sociaal-emotionele vaardigheden wordt door ZIEN! in kaart gebracht.

Aanpak

De aanpak is de derde invalshoek uit het model van Laevers. Verondersteld wordt dat de kenmerken van de pedagogische en didactische aanpak van de leerkracht direct van invloed zijn op de ontwikkeling van het kind. De kenmerken van de aanpak worden de ‘aanpakvariabelen’ genoemd. Het meten van deze kenmerken geeft echter geen garantie dat het kind zich ook prettig voelt en dat de ontwikkeling naar wens verloopt. ZIEN! meet de aanpakvariabelen daarom niet. Wel biedt ZIEN! ondersteuning van de aanpak door te voorzien in indicatie-uitspraken en het geven van leerkrachtsuggesties.

In een volgend artikel zal dieper ingegaan worden op de onderliggende theoretische concepten van ZIEN!. Het gehele document waarin ZIEN! wordt verantwoord, vindt u hier.

Literatuur

• Laevers, F. (1995). Welbevinden en betrokkenheid. Richtsnoeren voor een ervaringsgerichte onderwijspraktijk. In Oers, B. van & Janssen-Vos, F. (1995). Visies op onderwijs aan jonge kinderen (p 36-52). Assen: Van Gorcum & Comp.
• Lier, P.A. van, Hoeben, S.M. & Lieshout, C.F.M. van (1993). Sociaal-emotionele ontwikkeling. De vertrouwensrelatie als basis. Gorinchem: De Ruiter.